Thành phố Pisa và những kì quan từ cẩm thạch

Nằm ở cửa sông Arno, Pisa – có nghĩa là “cửa sông” trong tiếng Etruscan – đã là một khu cảng quan trọng từ thời cổ đại. Nơi đây từng là căn cứ hải quân của người La Mã trước khi phát triển thành một cảng thị vào thế kỷ I TCN. Tầm quan trọng của Pisa vẫn không thay đổi trong suốt thời Sơ kỳ Trung Cổ, với hạm đội ngày càng lớn mạnh. Thành phố cũng đã trở thành một trung tâm kinh tế, kết nối vùng Toscana và vùng biển Tyrrhenian.

Thành công trong cuộc Thập tự chinh lần thứ nhất (1096–1099) đã mang lại nguồn lợi dồi dào cho thành phố Pisa – khi đó đã là một nước cộng hòa độc lập. Các mối giao thương dần được thiết lập khắp Địa Trung Hải và vùng Trung Đông. Thời kỳ thịnh vượng tiếp tục kéo dài sang thế kỷ 12 và 13, khi Pisa trực tiếp kiểm soát vùng bờ biển lân cận, đảo Corsica, đảo Sardinia và quần đảo Baleares. Tầm ảnh hưởng của thành quốc này còn vươn xa tới tận Constantinople, có lúc còn vượt qua cả Cộng hòa Venezia.

Sự phát triển này đã khiến Pisa trở thành cái gai trong mắt của những cường quốc hàng hải khác, đặc biệt là Genoa. Hai thành quốc này đã giao tranh vô số lần, nhưng sau cùng, Genoa là bên chiến thắng. Thất bại mang tính quyết định tại Meloria năm 1284 đã chấm dứt thời kỳ thống trị biển cả của Pisa. Thành phố không thể nào vực dậy và cuối cùng bị Firenze sáp nhập vào đầu thế kỷ 15. Dưới sự trị vì của nhà Medici, Pisa đã tái khẳng định vị thế là một trung tâm khoa học và giáo dục. Cho đến ngày nay, nơi đây vẫn giữ vai trò đó, với Đại học Pisa là một trong những cơ sở giáo dục danh giá nhất nước Ý.

Mặc dù thời kỳ hoàng kim đã đi qua, nhưng những ký ức về thành phố Pisa như một cường quốc hàng hải vẫn được lưu giữ nguyên vẹn tại những công trình tráng lệ quanh quảng trường Piazza del Duomo. Toàn bộ quần thể, bao gồm cả Tháp Nghiêng Pisa, là ví dụ điển hình cho phong cách Romanesque đặc trưng của Pisa, nổi bật với các tầng cột, mái vòm và hoa văn hình học bằng đá cẩm thạch nhiều màu.

Sừng sững trên một quảng trường rộng lớn, nơi những con đường lát đá đan xen với trảng cỏ xanh, Tháp nghiêng Pisa là biểu tượng của nước Ý. Nhưng vào thế kỷ 12, công trình này chỉ được thiết kế như tháp chuông của Thánh đường Pisa. Tòa tháp theo phong cách Romanesque này được xây bằng đá, ốp bên ngoài là đá cẩm thạch, và mất gần hai thế kỷ để hoàn thành. Tòa tháp cao khoảng 56 m, gồm bảy tầng và trên đỉnh có đặt một bộ chuông đồng gồm bảy quả. Điểm nhấn của tháp chính là góc nghiêng 3,97 độ. Tuy nhiên, điều này hoàn toàn không có trong thiết kế, mà là một sự cố kỹ thuật xảy ra trong giai đoạn đầu của quá trình xây dựng.

Viên ngọc của Pisa mất 199 năm để hoàn thành.

Do nền đất mềm, tòa tháp đã bắt đầu nghiêng vì lún khi chỉ mới xây xong ba tầng. Đã có những nỗ lực nhằm khắc phục độ nghiêng này. Chẳng hạn, những tầng trên được xây với một mặt tường cao, uốn cong theo hướng ngược lại với các tầng bên dưới để phần nào kéo thẳng tòa tháp ra. Tuy nhiên, độ nghiêng vẫn tiếp tục tăng dần theo năm tháng cho đến khi một dự án gia cố quy mô lớn được triển khai vào những năm 1990. Độ nghiêng đã giảm từ 5,5 độ xuống còn khoảng 4 độ, giúp viên ngọc quý của thành phố Pisa ổn định về mặt kết cấu.

Bất chấp những hạn chế về mặt kỹ thuật, Tháp Nghiêng Pisa vẫn được xem là một kiệt tác kiến trúc từ đá, thể hiện rõ nét qua các phù điêu tinh xảo, họa tiết hình thoi, sáu hàng cột bằng đá cẩm thạch và vô số đầu cột trang trí họa tiết hoa lá. Những người thợ xây dường như đã kết hợp tinh hoa của kiến trúc Romanesque và cả các thời kỳ trước đó vào công trình này. Một số yếu tố Gothic cũng được bổ sung sau này, dễ nhận thấy nhất là tháp chuông. Tuy nhiên, chúng được thiết kế hài hòa với phong cách tổng thể của tòa tháp.

Tháp Nghiêng có thể thu hút mọi ánh nhìn, nhưng tuyệt tác thực sự của Piazza del Duomo chính là Thánh đường Pisa. Được khởi công xây dựng vào năm 1064, nhà thờ là kỳ quan kiến trúc đầu tiên được xây dựng nhằm phô diễn sức mạnh của thành quốc Pisa. Chi phí cho công trình được trích từ chiến lợi phẩm thu được từ một trận hải chiến với hạm đội Ả Rập ngoài khơi Palermo chỉ một năm trước đó. Và vào thời điểm hoàn thành (1092), đây là một trong những nhà thờ lớn nhất châu Âu.

Mọi chi tiết của Thánh đường Pisa đều tuyệt mỹ, từ mặt tiền tráng lệ với bốn tầng cột dần vươn lên bầu trời, nội thất xa hoa với trần gỗ dát vàng, cho đến sự kết hợp hài hòa giữa đá cẩm thạch và tranh khảm xuyên suốt công trình. Một mái vòm hình elip, lấy cảm hứng từ những công trình Hồi giáo, vươn lên trên đỉnh thánh đường. Nó đã tạo nên điểm nhấn cho một công trình được xem là đột phá về mặt kiến trúc và sau này trở thành hình mẫu lý tưởng cho nhiều nhà thờ khác ở Toscana.

Ngay cạnh thánh đường là Nhà rửa tội. Công trình ấn tượng này là cột mốc đánh dấu sự chuyển tiếp phong cách của thành phố Pisa từ Romanesque sang Gothic. Công trình được khởi công vào giữa thế kỷ 12, nhưng mãi đến năm 1363 mới hoàn thành. Vào thời điểm đó, kiến trúc Gothic đã lan rộng khắp châu Âu. Chính vì vậy, phần đế có nhiều yếu tố Romanesque, bao gồm những cổng vòm giả và họa tiết hình học đơn giản. Trong khi đó, phần trên được trang trí với vô số tượng, hoa văn và mái chóp tinh xảo. Một điểm thú vị nữa là mái vòm, có một nửa màu cam và một nửa màu xám do sử dụng ngói và các tấm chì để lợp. Điều này cho thấy sự thiếu hụt kinh phí trong quá trình xây dựng, nhưng cũng có thể nó đang phản ánh sự điều chỉnh trong phong cách kiến trúc.

Trái ngược với vẻ ngoài lộng lẫy, nội thất của Nhà rửa tội Pisa lại khá giản dị bao gồm tám cột đá nguyên khối bao quanh một bồn rửa tội lớn bằng đá cẩm thạch. Bồn có hình bát giác được chạm khắc tinh xảo với họa tiết hình hoa lá làm chủ đạo. Một bức tượng đồng mang hình Thánh John đứng ở giữa bồn, nên công trình còn được biết đến với cái tên: Nhà rửa tội của Thánh John. Bục giảng gần đó cũng ấn tượng không kém, được dựng trên bảy cột và chạm khắc bởi các cảnh trong Cuộc đời Chúa Kitô. Điều thú vị là trong tác phẩm này, tính kiên cường của Đức Chúa lại được thể hiện qua hình tượng anh hùng Hercules. Chi tiết độc đáo này được xem là một trong những tiền thân của nghệ thuật thời kỳ Phục hưng, vốn sau đó phát triển rực rỡ tại Firenze.

Dọc theo rìa phía Bắc của Piazza del Duomo là bức tường xám với 43 mái vòm giả của Campo Santo, nơi từng là nghĩa trang của giới tinh hoa ở Pisa. Đây là công trình cuối cùng được xây dựng trên quảng trường, và theo truyền thuyết, nó được xây trên lớp đất thiêng từ Golgotha được mang về thành quốc trong cuộc Thập tự chinh thứ ba (1189–1192). Nghĩa trang được hoàn thành vào năm 1464, được thiết kế như một tu viện Gothic với những ô cửa chạm khắc thanh mảnh chạy dọc theo hành lang. Một nhà nguyện có mái vòm là điểm nhấn của công trình. Đây là nơi lưu giữ nhiều thánh tích của Pisa.

Mang cái tên khá mỹ miều “Thánh Địa”, Campo Santo lưu giữ hàng chục quách đá và di vật của những gia đình, nghiệp đoàn và giáo sĩ danh giá nhất của thành phố Pisa. Phần lớn chúng được chạm khắc cầu kỳ và đặt trong hành lang, chỉ có một số ít được đặt trên bãi cỏ trung tâm. Tuy nhiên, điều khiến nghĩa trang này thực sự nổi bật chính là chuỗi bích họa tái hiện những cảnh trong Kinh Thánh với chi tiết và màu sắc cực kỳ sống động. Những bức tranh này từng bị hư hại nghiêm trọng vào cuối Thế chiến thứ hai do bom đạn của quân Đồng Minh, nhưng hiện nay đã được phục chế hoàn toàn và đưa về vị trí cũ.

Bên cạnh quảng trường Piazza del Duomo, thành phố Pisa còn gìn giữ được một khu phố cổ đầy mê hoặc, nơi có những nhà thờ và cung điện thời Phục hưng được xây dựng ven sông Arno. Phần lớn các công trình mang gam màu trầm ấm như cam, vàng đất và cả hồng pastel. Chỉ riêng Palazzo Blu, một dinh thự ven sông được cải tạo thành bảo tàng nghệ thuật, lại nổi bật với vẻ ngoài màu xanh dương rực rỡ.

Một địa điểm khác cũng ấn tượng không kém là Nhà thờ Santa Maria della Spina có từ thế kỷ 14. Tên gọi của nhà thờ bắt nguồn từ việc một chiếc gai, hay spina, từ mão gai của Chúa Kitô từng được lưu giữ tại đây. Nhà thờ theo phong cách Gothic này tọa lạc ven sông. Nó tựa như một hộp trang sức bằng đá cẩm thạch trắng: nhỏ nhắn nhưng được trang trí tinh xảo với vô số tháp và tượng điêu khắc.